Psychoterapia, Socjoterapia

OSOBOWOŚĆ A INTENSYWNE PRZEŻYWANIE ŻAŁOBY PRZEZ MŁODZIEŻ: badania empiryczne

Śmierć bliskiej osoby jest trudnym doświadczeniem życiowym wywołującym szereg myśli, emocji i zachowań charakterystycznych dla okresu żałoby. T. H. Holmes i H. Rahe - autorzy Social readjustment rating scale (1967) umieścili doświadczenia śmierci współmałżonka i śmierci bliskiego członka rodziny na czołowych pozycjach w swojej tabeli zdarzeń traumatycznych.

Na żałobę składają się reakcje emocjonalne doświadczane z powodu śmierci kogoś bliskiego. Przeżywając taką utratę pojawiają się objawy noszące znamiona depresji czy innych zaburzeń psychicznych, ale w tych okolicznościach traktowane są jako przejaw normalności (Reber, 2002, s. 897).

TERMINOLOGIA
Terminologia angielska ujmująca stan żałoby jest bardzo bogata. Według definicji zawartej w internetowej i naukowo opracowanej „Encyklopedii Śmierci i Umierania”:
1. Osierocenie (bereavement) jest obiektywnym stanem straty: jeśli doświadcza się stratę, jest się osieroconym.
2. Żal i smutek (grief) jest zaś subiektywną odpowiedzią na ten stan straty.
3. Opłakiwanie (mourning) wskazuje na społeczny proces, normy, wzory zachowania i rytuały, przez które osoba jest rozpoznana jako przeżywająca żałobę i społecznie wyraża smutek i żal straty, np. nosząc czarny strój, składając kwiaty na grobie i biorąc udział w pogrzebie (Doka, 2003).

RODZAJE ŻAŁOBY
W literaturze przedmiotu wyróżnia się najczęściej normalny (normal grief) i patologiczny przebieg reakcji żałoby (pathological grief). Pojęcie patologii przeżywania żałoby może przywoływać skojarzenia ze sposobem definiowania zdrowia i choroby psychicznej. Jednak rozróżnienie na żałobę normalną i patologiczną jest powszechnie przyjmowane w literaturze przedmiotu, m.in. ze względu na praktyczną przydatność.

W. Worden wyróżnia cztery formy skomplikowanych reakcji w żałobie: chroniczne, opóźnione, wyolbrzymione oraz zamaskowane. Przeżywanie utraty kogoś bliskiego w chroniczny sposób jest związane z uciążliwością i rozciągłością objawów w czasie i poczuciem, że nigdy nie nastąpi etap zakończenia procesu żałoby. Opóźniona reakcja żałoby łączy się z zahamowaniem, zniesieniem, albo odłożeniem odpowiedzi emocjonalnej. Dla osób z zablokowaną formą typowe jest przeżywanie w pewnym stopniu emocji, ale ich natężenie oraz ekspresja nie jest wystarczająca. Jeśli doświadczą w przeszłości kolejnej straty, nawet znikomej – ich reakcja może być z kolei nadmierna i bardzo intensywna. Żałoba odczuwana w wyolbrzymionej formie wiąże się z przesadnymi reakcjami emocjonalnymi, nadmiernym przygnębieniem, albo ucieczką w destrukcyjne zachowania (Worden, 2003.

ŻAŁOBA PATOLOGICZNA A ODPORNOŚĆ NA STRES I OBRAZ SIEBIE
Nietypowy przebieg żałoby (żałoba skomplikowana, powikłana) wiąże się z różnymi czynnikami, które mogą wpływać na przebieg, intensywność i czas jej trwania. Wśród nich Worden wyróżnia także niektóre wymiary osobowości: odporność na stres oraz obraz samego siebie.

W tym pierwszym przypadku chodzi o zdolność, by poradzić sobie z trudnym emocjonalnym doświadczeniem. Niektórzy nie potrafią znieść ciężaru sytuacji stresowych, wycofują się, bronią się przed takim silnym uczuciom. Z powodu braku umiejętności sprostaniu tym wyzwaniom chcą skrócić sobie proces przepracowania straty, często doprowadzając w ten sposób do powikłań w przeżywaniu żałoby (Worden, 2003).

Osoba, która ma wysoce zależną relację i potem traci źródło tej zależności, doświadcza zmiany w obrazie siebie samego od obrazu siebie jako osoby silnej (dobrze podtrzymanej przez więź z silną osobowością), do wcześniej istniejącej struktury osobowości słabej, bezbronnej, błagającej na próżno o ratunek przez utraconą lub porzucającą ją osobę (Horowitz, 1980).

BADANIA
Celem pracy jest odpowiedź na następujące pytania:
1. Jakie jest zróżnicowanie w zakresie intensywności przeżywanej żałoby wśród młodzieży?
2. Czy występuje współzmienność wymiarów obrazu siebie i wyznaczników poziomu doświadczenia żałoby badanej młodzieży?
Hipotezy badawcze można określić następująco:
H 1: istnieje współzmienność czynników doświadczenia żałoby i wymiarów wewnętrznych obrazu samego siebie: tożsamość, zadowolenie z siebie, zachowanie;
H 2: istnieje współzmienność czynników doświadczenia żałoby i wymiarów zewnętrznych obrazu samego siebie: self fizyczny, moralno-etyczny, osobisty, rodzinny, społeczny.

W celu uchwycenia zależności wymiarów obrazu siebie i doświadczenia żałoby u młodzieży podjęto badania 180-cio osobowej grupy uczniów uczęszczających do szkół średnich w Gorlicach i Bieczu (województwo małopolskie).
W badaniach wykorzystano Skalę Doświadczenia Żałoby (SDŻ) Ch. A. Guarnacci i B. Hayslip’a (1998) oraz wielowymiarową Tennessee Skalę Koncepcji Siebie (TSCS) W. H. Fittsa (1965).
Względnie normalny rozkład wyników w Skali Doświadczenia Żałoby umożliwił wyodrębnienie grup eksperymentalnych o wysokim (W-DOŚW-Ż) i niskim (N-DOŚW-Ż) poziomie żałoby.

WYNIKI BADAŃ
W przeprowadzonych badaniach wystąpiły różnice istotne statystycznie między grupą o wyższym poziomie żałoby (W-DOŚW-Ż) a niskim poziomie żałoby (N-DOŚW-Ż) w zakresie różnych aspektów obrazu siebie. Wśród nich znalazło się poczucie spójności obrazu siebie (skala Zmienności wymiarów obrazu siebie - ZWO).

Młodzież z grupy W-DOŚW-Ż w odróżnieniu od rówieśników z grupy odniesienia cechuje się brakiem spójności obrazu siebie oraz tendencją do dokonywania oceny poszczególnych aspektów obrazu siebie w oderwaniu od innych, co potwierdzałoby dane obecne w literaturze przedmiotu.

Wysokie poczucie własnej godności może być dla dzieci i młodzieży buforem przed traumatycznymi skutkami trudnych wydarzeń życia, takich jak śmierć bliskiej osoby (Kliewer, Sandier, 1992). Wyniki badań młodzieży przeżywającej utratę dziadków, rodziców, przyjaciół itp. wskazują, iż młodzież o wyższym poziomie doświadczenia żałoby (W-DOŚW-Ż) ma bardziej negatywny obraz siebie, brak zaufania do siebie i otoczenia oraz poczucie bezwartościowości, natomiast grupa przeżywająca utratę bliskiej osoby z istotnie mniejszą intensywnością (N-DOŚW-Ż) ma bardziej pozytywny obraz siebie. Wyniki te potwierdzają wcześniejsze badania, w których dotkliwa strata w adolescencji była związana z obniżonym pojęciem samego siebie i poczuciem własnej wartości (Rosenthal i in., 1980; za: Raphael i in., 1990), negatywnym obrazem siebie (Offer, Offer, 1975; Raphael, 1996, s. 143.), utratą pozytywnej samooceny (Dizmang, 1969; za: Dietrich, 1984).

Ponadto Horowitz zwraca uwagę na to, iż młodzież przeżywająca utratę, mająca duże kłopoty z własnym obrazem samego siebie, należy do grupy ryzyka osób przeżywających później żałobę w formie patologicznej (pathological grief). Szczegółowa analiza materiału badawczego pozwoliła dookreślić osobowościowe uwarunkowania młodzieży o intensywnym przebiegu żałoby: niskie poczucie swojej tożsamości (TO), brak zadowolenia z siebie (ZS), negatywna ocena swojego zachowania i zdolności (ZA), niska samoocena odnośnie wyglądu fizycznego (SF), obniżone poczucie własnej wartości (SO), poczucie nieadekwatności funkcjonowania w rodzinie (SR). Niskie poczucie własnej wartości współwystępujące z intensywnością przeżyć w żałobie może być związane zatem z trudnością dla młodzieży przepracowania trudnych emocji i zasoby osobowości mogą okazać się niewystarczające do uniknięcia traumatycznych konsekwencji.
Również w literaturze przedmiotu, opisującej młodzież zmagającą się z trudnym doświadczeniem żałoby, obok niskiego poczucia własnej wartości, podaje się problemy z uformowaniem własnej tożsamości. Zwłaszcza strata najbliższych osób podkopuje ich pewność siebie i zagraża pozytywnemu obrazowi siebie. Młodzież zaczyna przeżywać poważne wątpliwości związane z własną kompetencją i poczuciem własnej wartości (Balk, 2001). Silne poczucie straty po śmierci bliskiej osoby może powodować konflikt tożsamości, gdyż wiąże się z utratą wzorca identyfikacji i poczucia tożsamości rodzinnej (Emery, 1999, s. 93; por. poczucie nieadekwatności funkcjonowania w rodzinie – Self rodzinny w TSCS).

Wyniki badań młodzieży przyniosły potwierdzenie obecnych w literaturze przedmiotu prawidłowości o powiązaniu doświadczenia żałoby z takimi wymiarami osobowości młodzieży jak pojęcie i formowanie się tożsamości oraz poziom zadowolenia (Fleming, Adolph, 1986). Młodzież przeżywająca żałobę z większą intensywnością (W-DOŚW-Ż) ma niższy poziom zadowolenia z życia i własnej tożsamości (Wymiary wewnętrzne w TSCS).


fragment artykułu ks. Krzysztofa Wędrychowicza pt. OSOBOWOŚCIOWE UWARUNKOWANIA PRZEŻYWANIA ŻAŁOBY PO STRACIE OSOBY BLISKIEJ U MŁODZIEŻY opublikowanego w pracy pod red. S.Steuden i S.Tucholskiej "Psychologiczne aspekty doświadczania żałoby" w Lublinie przez Wyd.KUL, s.99-121.