Psychoterapia, Socjoterapia

MYŚLI, ZAMIARY I PRÓBY SAMOBÓJCZE A KRYZYS, CHOROBY PSYCHICZNE I ZABURZENIA: profilaktyka i terapia

W Polsce w 1995 liczba samobójstw osób w wieku 10–19 lat wynosiły 343, w tym w wieku 10–15 lat — 63 samobójstwa (Rocznik Statystyczny GUS, 1996). W 2000 roku zanotowano w Polsce 4947 samobójstw, w tym 407 w wieku 14–20 lat. Natomiast w 2001 roku zarejestrowano 4971 samobójstw, w tym 404 w wieku 14–20 lat.

PROFILAKTYKA
W profilaktyce samobójstw osoby dorosłe stają przed ogromnym wyzwaniem ochrony młodych ludzi przed desperackim krokiem. Może temu służyć:
- rozpoznanie uczniów z zaburzeniami osobowości i zaproponowanie im pomocy psychologicznej,
- nawiązanie bliższych kontaktów z młodymi ludźmi w rozmowach z nimi oraz staranie się, by ich zrozumieć i udzielić pomocy,
- zmniejszenie ich negatywnych emocji wynikających ze stresu psychicznego,
- zwracanie uwagi i nauczenie się, jak w wypowiedziach i w zmianie zachowania niewerbalnego wcześnie rozpoznawać sygnały ostrzegające o samobójstwie,
- pomaganie w nauce uczniom o mniejszych umiejętnościach,
- zwracanie uwagi na przypadki wagarowania,
- eliminowanie używania alkoholu i narkotyków,
- kierowanie osób na leczenie zaburzeń psychicznych oraz leczenie odwykowe w przypadkach nadużywania alkoholu i narkotyków,
- ograniczenie dostępu do środków umożliwiających popełnienie samobójstwa: trujących i śmiercionośnych leków itp. zagrożeń,
- zapewnienie osobom w miejscu pracy dostępu do metod zmniejszania ich stresu zawodowego.

INTERWENCJA
Szybka, autorytatywna i zdecydowana interwencja w przypadku wyraźnego podejrzenia suicydalnego, np. zaprowadzenie młodego człowieka o skłonnościach samobójczych do lekarza ogólnego, psychiatry dziecięcego, terapeuty lub zawiezienie go do szpitala na ostry dyżur, może ocalić mu życie.
Interwencję kryzysową podejmujemy w stosunku do trzech grup osób i każda z nich wymaga trochę innego postępowania (Kasprzak):
1. potencjalni samobójcy, którzy dają sygnały o swoim zamiarze. Z osobami noszącymi się z zamiarem odebrania sobie życia należy porozmawiać przede wszystkim o jej problemach. Pozwolić odreagować emocje tak, aby nie dopuścić do zawężenia suicydalnego. Wprost należy pytać o myśli i fantazje samobójcze.
2. osoby po próbie samobójczej. Nawet najmniej groź na próba samobójcza wymaga wnikliwej analizy. Powinniśmy móc ocenić zarówno stan psychiczny jak i somatyczny tej osoby. Dlatego niezmiernie ważne jest, aby w jej pobliżu był lekarz i psycholog. Należy bardzo dokładnie przeanalizować całą sytuację i rozważyć ryzyko ponowienia takiej próby. Należy pamiętać, że czasami poprawa nastroju jest związana ze spadkiem napięcia, ulgą po próbie samobójczej i nie należy traktować go jako wyraz pogodzenia się z życiem.
Dzięki informacjom zebranym od klienta możemy ocenić rodzaj myśli samobójczych i ich nasilenie; występowanie zawężenia presuicydalnego; rodzaj zachowania samobójczego oraz możliwości jego powtarzania; system wartości danej osoby i zasoby osobiste oraz bardzo ważne dla dalszej pracy nastawienie do udzielającego pomocy.
3. rodziny, w których ktoś podjął próbę samobójczą. Każda śmierć porusza całą rodzinę i bliskich. Co dopiero, gdy chodzi o śmierć samobójczą. Każda próba samobójcza ujawnia kryzys w rodzinie, wydobywa na światło dzienne wadliwe relacje, izolację i osamotnienie jej członków. Dla rodziny jest to olbrzymia dawka cierpienia wyrażającego się przeżywaniem lęku, poczucia winy, wstydu, poczucia krzywdy. Bardzo ważne jest, aby dać ujście tym uczuciom, poznać schematy zachowań i myśli i przerwać destrukcyjny łańcuch postępowania. Jeśli rodzina nie otrzyma fachowej pomocy w takiej sytuacji, to można stwierdzić występowanie samobójstw w kolejnych pokoleniach (tzw. tradycja suicydalna). Nasza pomoc powinna doprowadzić do szybkiego zmobilizowania rodziny, aby udzieliła wsparcia bliskiemu, zapewniła mu bezpieczeństwo oraz sama wzmocniła swe więzi. Bardzo ważne jest wyrobienie przekonania, że rodzina potrzebuje i ma prawo do pomocy i opieki.

OCENA RYZYKA SAMOBÓJCZEGO
Z psychiatrycznego i psychologicznego punktu widzenia istotne znaczenie w przypadkach samobójstw, szczególnie – usiłowanych, obok teoretycznych  koncepcji wyjaśniających oraz działań zapobiegawczych i profilaktycznych, ma  ocena ryzyka samobójczego.
Zaburzenia psychiczne powodują utratę równowagi wewnętrznej i trudności w przystosowaniu się do środowiska. Grupę zwiększonego ryzyka popełnienia samobójstw stanowią:
• osoby uzależnione i towarzyszące temu zaburzenia osobowości.
• osoby w depresji pozbawione nadziei. W głębokiej depresji jednak ludzie nie są zdolni do samobójstwa, dopiero gdy wychodzą z depresji, pojawia się lęk, że to się powtórzy, a osoba zdobywa dość energii, żeby przeprowadzić plan samobójczy.
• osoby o niedojrzałej osobowości, która charakteryzuje się zmiennością nastrojów i niskim poziomem tolerancji na stres.
• osobowość borderline - z pogranicza. To typ zaburzeń osobowości, który charakteryzuje się uczuciem pustki i nudy, pojawiają się okresy złości, niepokoju, depresji, nieumiejętność kontrolowania gniewu, trudności z tożsamością, np. w określeniu własnych preferencji seksualnych i tendencja do spostrzegania ludzi w dwóch wymiarach: albo ktoś jest wspaniały albo dno. Towarzyszy temu duży lęk przed odrzuceniem, realnym albo urojonym.
• osoby ze schizofrenią, której towarzyszą omamy (np. „głosy” nakazujące skoczyć z przepaści) lub urojenia paranoidalne.
• osoby w obniżonym nastroju
• osoby w trudnej sytuacji stresowej
• narkomani, alkoholicy (Światowa Organizacja Zdrowia).

PSYCHOTERAPIA I FARMAKOTERAPIA
W przypadku nasilonych myśli samobójczych proponujemy naszym pacjentom w PCTS podjęcie terapii indywidualnej. Zwykle na początku potrzebna jest także konsultacja psychiatryczna, aby za pomocą leków przywrócić stan równowagi psychicznej i pokonać trudne momenty obniżonego nastroju i poczucia beznadziejności.

Farmakoterapia lekami przeciwdepresyjnymi (stosuje się je nie tylko w przypadku depresji, ale także m.in. w różnego rodzaju stanach nerwicowych) przebiega w kilku fazach:
1) faza aktywnej terapii (4-8 tygodni przyjmowania leku w dawkach zleconych przez psychiatrę). Celem leczenia jest uzyskanie stanu tzw. remisji, czyli względnej wolności od symptomów chorobowych;
2) faza utrwalenia postawy, czyli przeciwdziałanie nawrotowi objawów. Zbyt wczesne odstawienie leków powoduje bowiem ponowne pojawienie się objawów; z kolei nagłe przerwanie stosowania leku może spowodować wiele nieprzyjemnych dolegliwości jak np.: bezsenność, silny lęk, obniżenie nastroju, niepokój psychomotoryczny, bóle głowy, jadłowstręt czy wymioty;
3) faza przeciwdziałania nawrotom (profilaktyka) - długotrwałe stosowanie leków zapobiega nawrotom choroby, (zależy to jeszcze od ilości, częstości epizodów).

W zaburzeniach nerwicowych, lękowych, depresyjnych najskuteczniejsze jest kilkutygodniowe przyjmowanie leków przeciwdepresyjnych jednocześnie z psychoterapią. Z kolei, jeśli chodzi o zespół natręctw, często zamierzony efekt przynosi dostosowanie leku przez 8-10 tygodni, a dalsza kuracja powinna obejmować miesiące, a nawet lata (aby zapobiec nawrotom choroby). Najważniejsze jest to, aby w każdym przypadku stosowania leku przestrzegać zaleceń lekarza psychiatry, gdyż on jest tu osobą najbardziej kompetentną. Należy również uważnie obserwować swoje ciało i psychikę i zgłaszać każde niepokojące dolegliwości, gdyż może być to sygnałem, że należy zmienić dawkę bądź sam lek.

Psychoterapia jest bardzo skuteczna w leczeniu pacjentów suicydalnych. Najważniejsza jest jednak motywacja, to, by osoba mająca zakusy na własne życie zaufała komuś, kto przeprowadzi przez trudny czas, po którym zmienia się przeżywanie rzeczywistości (z ciemnych chmur na blaski i ewentualnie na światłocienie ;)
A zatem silne zainteresowanie i współpraca z terapeutą w ramach przymierza terapeutycznego to forma pomocy, która staje się najskuteczniejsza, bo odkrywa się przyczyny leżące u podstaw objawów i szuka się alternatywnych sposobów realizacji sfrustrowanych potrzeb.